Η ανία ήταν κάποτε μέρος της καθημερινότητας. Σήμερα, πριν προλάβουμε καν να βαρεθούμε, έχουμε ήδη ανοίξει το κινητό μας. Τα βίντεο λίγων δευτερολέπτων έχουν κατακλύσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ένα Reel στο Instagram, ένα TikTok, ένα ακόμη βίντεο «μόνο για λίγο». Και κάπως έτσι μπορεί να περάσει μία ολόκληρη ώρα χωρίς καν να το αντιληφθούμε.

Το ζήτημα, όμως, δεν αφορά μόνο τον χρόνο που χάνεται. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο η συνεχής έκθεση σε σύντομα και έντονα ερεθίσματα επηρεάζει την προσοχή, τη συγκέντρωση και τη λειτουργία του εγκεφάλου μας.

Γιατί τα short-form videos είναι τόσο εθιστικά;

Οι πλατφόρμες όπως το TikTok, τα Instagram Reels και τα YouTube Shorts βασίζονται σε έναν ψυχολογικό μηχανισμό που ονομάζεται μεταβλητή ανταμοιβή (variable reward system). Με απλά λόγια, δεν γνωρίζουμε ποτέ ποιο θα είναι το επόμενο βίντεο που θα μας προκαλέσει γέλιο, έκπληξη, συγκίνηση ή ταύτιση. Αυτή η αβεβαιότητα κρατά τον εγκέφαλο σε μια διαρκή αναμονή για την επόμενη «ανταμοιβή».

Κάθε swipe συνοδεύεται από τη σκέψη ότι ίσως το επόμενο βίντεο είναι πιο αστείο, πιο ενδιαφέρον ή πιο χρήσιμο από το προηγούμενο. Έτσι, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, παρακολουθούμε το ένα βίντεο μετά το άλλο, αναζητώντας συνεχώς το επόμενο ερέθισμα.

Έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική κατανάλωση σύντομων βίντεο σχετίζεται με δυσκολίες στη διατήρηση της προσοχής και αυξημένη διάσπαση συγκέντρωσης.

Ο εγκέφαλος συνηθίζει στη γρήγορη ανταμοιβή

Το θέμα δεν είναι ότι ο εγκέφαλος αλλάζει από τη μία μέρα στην άλλη. Το θέμα είναι η συνήθεια που δημιουργείται.

Όταν ο εγκέφαλος λαμβάνει συνεχώς νέες εικόνες, γρήγορες πληροφορίες και άμεσες ανταμοιβές, προσαρμόζεται σταδιακά σε έναν ρυθμό συνεχούς διέγερσης. Ως αποτέλεσμα, δραστηριότητες που απαιτούν υπομονή και παρατεταμένη συγκέντρωση μπορεί να αρχίσουν να φαίνονται πιο κουραστικές ή λιγότερο ελκυστικές. Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι:

• δυσκολεύονται να διαβάσουν ένα βιβλίο,
• βαριούνται πιο εύκολα,
• πιάνουν συνεχώς το κινητό τους χωρίς λόγο,
• δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν μια μεγάλη ταινία,
• νιώθουν ψυχική κόπωση και διάσπαση προσοχής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ικανότητα συγκέντρωσης έχει χαθεί. Σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλος έχει συνηθίσει σε έναν διαφορετικό τρόπο λήψης πληροφοριών, όπου η ταχύτητα και η συνεχής εναλλαγή ερεθισμάτων αποτελούν τον κανόνα.

Το doomscrolling δεν ξεκουράζει πραγματικά

Οι περισσότεροι άνθρωποι ανοίγουν τα social media για να χαλαρώσουν. Πολύ συχνά, όμως, συμβαίνει το αντίθετο. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο εγκέφαλος εκτίθεται σε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών, ειδήσεων, κοινωνικών συγκρίσεων και συναισθηματικά φορτισμένου περιεχομένου. Αντί να ξεκουράζεται, παραμένει σε μια κατάσταση συνεχούς εγρήγορσης. Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι μετά από παρατεταμένο scrolling αναφέρουν:

• ψυχική εξάντληση,
• δυσκολία συγκέντρωσης,
• νοητική «ομίχλη» (brain fog),
• νευρικότητα,
• εσωτερική ανησυχία.

Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές μελετούν ολοένα και περισσότερο το φαινόμενο του binge-scrolling, δηλαδή την αδιάκοπη κατανάλωση περιεχομένου για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Παρότι προσφέρει στιγμιαία ευχαρίστηση ή απόσπαση, συχνά αφήνει πίσω του αίσθημα κόπωσης και νοητικής υπερφόρτωσης.

Μήπως τελικά δεν έχουμε μικρότερη προσοχή;

Ίσως το πρόβλημα δεν είναι ότι η προσοχή μας έχει «καταστραφεί». Ίσως ο εγκέφαλος έχει συνηθίσει σε τόσο υψηλά επίπεδα διέγερσης, που η ηρεμία μοιάζει πλέον αφόρητη. Η αναμονή γίνεται δύσκολη, η σιωπή φαίνεται βαρετή και η αργή διαδικασία κουραστική. Και κάπως έτσι, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να μείνουν μόνοι με τις σκέψεις τους χωρίς ένα συνεχές ερέθισμα στο παρασκήνιο.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Δεν χρειάζεται να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία ούτε να πετάξουμε το κινητό μας. Χρειάζεται όμως να δώσουμε ξανά χώρο στον εγκέφαλο να επιβραδύνει. Μικρές αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν:

• να μην ξεκινά η ημέρα με scrolling,
• να υπάρχουν στιγμές χωρίς οθόνη,
• να αφιερώνουμε χρόνο σε βιβλία ή μεγαλύτερα κείμενα,
• να κάνουμε δραστηριότητες χωρίς συνεχή εναλλαγή ερεθισμάτων,
• να δημιουργούμε χώρο για πραγματική ξεκούραση.

Γιατί η ξεκούραση δεν είναι πάντα η κατανάλωση περισσότερου περιεχομένου. Πολύ συχνά, είναι ακριβώς το αντίθετο.

‍

‍