Από τις αλάνες και τις σκουριασμένες κούνιες, στις μαλακές επιφάνειες ασφαλείας.

Αν κάποιος που μεγάλωσε πριν μερικές δεκαετίες επισκεφθεί μια σημερινή παιδική χαρά, θα παρατηρήσει κάτι παράξενο. Τα παιχνίδια είναι πιο ασφαλή, οι επιφάνειες πιο μαλακές, οι κανόνες περισσότερο αυστηροί. Σπάνια συναντάμε πλέον εκείνες τις ψηλές μεταλλικές κατασκευές, τα σκουριασμένα κάγκελα που απαιτούσαν ισορροπία ή τα παιχνίδια που έμοιαζαν λίγο περισσότερο με «περιπέτεια» παρά με οργανωμένη δραστηριότητα.

Τι άλλαξε; Έχουμε γίνει πιο προστατευμένοι ή πιο φοβισμένοι;

Η απάντηση ίσως βρίσκεται κάπου στη μέση. Δεν ζούμε απαραίτητα σε έναν πιο επικίνδυνο κόσμο. Ζούμε όμως σε έναν κόσμο όπου ο κίνδυνος είναι συνεχώς μπροστά μας. Ένα σπάνιο περιστατικό που παλαιότερα θα έμενε άγνωστο σε μια μικρή κοινότητα, σήμερα μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να γίνει viral είδηση, βίντεο και να φτάσει σε εκατομμύρια ανθρώπους. Ο εγκέφαλός μας συχνά δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το «σπάνιο αλλά έντονα προβεβλημένο» από το «πιθανό και συχνό». Έτσι δημιουργείται μια κουλτούρα φόβου: όχι απαραίτητα επειδή υπάρχουν περισσότεροι κίνδυνοι, αλλά επειδή έχουμε μεγαλύτερη επίγνωση όλων αυτών των πιθανών κινδύνων.

Το παράδοξο της σύγχρονης γονεϊκότητας

Σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα από ποτέ για την ανάπτυξη των παιδιών. Γνωρίζουμε ότι η αυτονομία, η εξερεύνηση και η δοκιμή των ορίων είναι σημαντικά στοιχεία για την ψυχολογική τους ωρίμανση. Παρ’ όλα αυτά, δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να τα αφήσουμε να εκτεθούν σε μικρές δυσκολίες. Η έρευνα γύρω από το λεγόμενο “risky play” (παιχνίδι με ελεγχόμενο ρίσκο) δείχνει ότι δραστηριότητες όπως το σκαρφάλωμα, η εξερεύνηση, η ταχύτητα ή η προσπάθεια να καταφέρουν κάτι δύσκολο μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν αυτοπεποίθηση, επίλυση προβλημάτων και ικανότητα διαχείρισης του φόβου. Το σημαντικό εδώ δεν είναι ο κίνδυνος από μόνος του. Είναι η εμπειρία του παιδιού ότι «δοκίμασα κάτι δύσκολο, ίσως φοβήθηκα, αλλά τα κατάφερα», και η ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησής του. Η ανθεκτικότητα δεν χτίζεται όταν δεν συμβαίνει ποτέ τίποτα δύσκολο. Χτίζεται όταν το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει κάτι δύσκολο.

Από την προστασία στην υπερπροστασία

Η φροντίδα και η προστασία είναι βασικές ανάγκες. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να επιστρέψουμε σε μια εποχή όπου τα παιδιά αφήνονταν χωρίς όρια ή χωρίς επίβλεψη. Όμως υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο «σε προστατεύω» και στο «δεν σε αφήνω να δοκιμάσεις γιατί φοβάμαι ότι δεν θα τα καταφέρεις». Μελέτες πάνω στο φαινόμενο της υπερπροστατευτικής γονεϊκότητας (“helicopter parenting”) έχουν δείξει ότι όταν ο έλεγχος γίνεται υπερβολικός, μπορεί να συνδέεται με περισσότερη δυσκολία των νέων να διαχειριστούν την αβεβαιότητα, να πάρουν αποφάσεις και να εμπιστευτούν τον εαυτό τους. Το μήνυμα που μπορεί να λαμβάνει ένα παιδί δεν είναι μόνο «ο γονιός μου με αγαπά». Μπορεί άθελά του να γίνει και: «ο κόσμος είναι επικίνδυνος και μάλλον δεν μπορώ να τα καταφέρω μόνος μου».

Η γενιά της ασφάλειας και η δυσκολία με την αβεβαιότητα

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων χρόνων δεν είναι ότι φοβόμαστε περισσότερο τον πραγματικό κίνδυνο. Είναι ότι δυσκολευόμαστε περισσότερο να ανεχτούμε την αβεβαιότητα. Θέλουμε να γνωρίζουμε, να προβλέπουμε, να ελέγχουμε. Θέλουμε το τέλειο σχολείο, την τέλεια δραστηριότητα, τη σωστή επιλογή, την ελάχιστη πιθανότητα αποτυχίας. Όμως η ζωή δεν λειτουργεί έτσι. Η αποτυχία, η απογοήτευση, η μικρή αποτυχία, ακόμα και η μικρή πτώση, αποτελούν κομμάτια της ανάπτυξης. Ένα παιδί που δεν έμαθε ποτέ να πέφτει σε μια παιδική χαρά ίσως δεν έχει μάθει ακόμα ότι μπορεί να σηκωθεί.

Δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στην ασφάλεια και την ελευθερία

Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε στις παλιές παιδικές χαρές ούτε να αγνοήσουμε όσα μάθαμε για την ασφάλεια. Η πρόοδος υπάρχει για να μας προστατεύει. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να κρατήσουμε την προστασία χωρίς να χάσουμε την εμπιστοσύνη. Να αφήσουμε χώρο για εξερεύνηση. Για λάθη. Για μικρές αποτυχίες. Για εκείνες τις στιγμές που ένα παιδί κοιτάζει πίσω και λέει: «φοβήθηκα, αλλά το έκανα». Για την ανάπτυξη ενός ακέραιου και ανεξάρτητου εαυτού. Γιατί τελικά ίσως αυτό που έχει αλλάξει περισσότερο από τις παιδικές χαρές δεν είναι μόνο οι κατασκευές. Είναι η σχέση μας με τον φόβο.

‍